Samenvatting

De F75, ook wel het Kolenspoor genoemd, is een innovatieve fietssnelweg die het mijnverleden van Limburg verbindt met een duurzame toekomst. Het project koppelt mobiliteit aan erfgoed, ecologie en beleving, en werd gerealiseerd via een intensief dialoogmodel met tal van partners.

Projectbeschrijving

Het Kolenspoor is een 70 km lange verbinding tussen Leopoldsburg, Genk en Maasmechelen/Maaseik. De bedding verbond vroeger de mijnsites van Waterschei en Winterslag en werd gebruikt voor kolentransport binnen de staalindustrie. De Provincie Limburg wilde het tracé nieuw leven inblazen en via de sporen het heden, verleden en toekomst aan elkaar koppelen. Ook vandaag nog is het namelijk een slagader tussen verschillende woon- en attractiepolen. De wens om er een fietssnelweg van te maken kadert in het breder fietssnelwegennetwerk van Vlaanderen, en in het lokale fietsnet Genk.

Op het eerste zicht lijkt het eenvoudig: de oude spoorwegbedding asfalteren, markeringen aanbrengen, hier en daar verlichting en klaar. De praktijk bleek echter heel wat complexer. De Provincie vertrok vanuit een mobiliteitsstandpunt – fietssnelweg realiseren – maar moest ook enkele ecologische knelpunten aanpakken, en de emotionele waarde van het Kolenspoor in het achterhoofd houden.

Het project werd dus hervormd met drie doelstellingen voor het tracé:

• Innovatief mobiliteitsnetwerk
• Groen-economisch netwerk
• Ontmoeten, beleven & erfgoed

Een van de grootste knelpunten was van ecologische aard. Er zouden veel bomen moeten sneuvelen om het tracé tot een volwaardige en comfortabele fietssnelweg te maken. Men besliste om een stap terug te zetten en de volledige natuur in kaart te brengen rond het traject, aan de hand van een ecologische inpassingsstudie. Met deze studie kon dan een duurzame visie ontwikkeld worden voor het tracé.

Hieruit bleek onder meer dat een brede mantelzoomvegetatie de natuurlijke omgeving ten goede kwam. Mantelzoomvegetatie is de ecologische overgang van bos naar een open gebied, in dit geval de fietssnelweg. Door het rooien van bomen in functie van de fietssnelweg – om te kunnen voldoen aan comforteisen zoals schrikafstand – kon zo’n soort vegetatie dus aangeplant worden. Verder werden flankerende aanpassingen gedaan, zoals het integreren van herpeto- en schapentunnels, of het gebruik van vleermuisvriendelijke verlichting.

Van knopen werden kansen gemaakt, en het Kolenspoor werd uiteindelijk opgevat als meer dan een fietssnelweg. Het is een hefboom voor ruimtelijke kwaliteit, ecologische versterking en erfgoedbeleving. Het eerste deeltracé van 12 km richting As werd intussen gerealiseerd volgens de principes van het Vlaams Vademecum Fietsvoorzieningen.

Betrokken partijen

Er werd ingezet op drie pijlers om het project tot een goed einde te kunnen brengen:

• Planning- en timingsprofiel
• Potentieanalye(s)
• Dialoogmodel

Het project werd gedragen door Provincie Limburg, Stad Genk, Agentschap Natuur en Bos, Agentschap Wegen en Verkeer, Departement Omgeving, lokale gemeenten en diverse studiebureaus. Er was intensief overleg met erfgoedorganisaties, natuurverenigingen en bewonersgroepen. Via ambassadeurschap en participatie werd draagvlak gecreëerd voor het hergebruik van de spoorbedding. Studiebureaus werden vooraf geïnformeerd over de lange doorlooptijd en complexiteit van het project.

Voorafgaand aan de opmaak van het uitvoeringsplan, werden alle actoren in beeld gebracht die van dichtbij of veraf een raakvlak hebben met het Kolenspoor. Zij werden betrokken bij de uitwerking via:

• Open infoavonden/dialoogmomenten in de wijken;
• Specifieke infoavonden/dialoogmomenten met actoren zoals de bedrijven langsheen het traject, buurtbewoners, mijnwerkersverenigingen, scholen, …;
• Online interactie (vnl. via www.kolenspoor.be en de kanalen van Stad Genk);
• Wedstrijd rond de naamgeving van de tunnel;
• Plantmoment met bloembollen rond de infrastructuur met buurtbewoners;
• Open communicatie via de media, sociale media, … tijdens hele traject;
• Specifiek traject met ecologische stakeholders (natuurpunt, ANB, Regionaal Landschap, …).

Deze open dialoogstructuur zat vervat in het bestek onder de noemer ‘Voorzien van dialoogmomenten en capteren van de input’.

Evaluatie

Een aantal geleerde lessen en bruikbare technieken worden alvast gretig gedeeld. De Provincie maakte bijvoorbeeld gebruik van een speciale machine uit Zwitserland die het materiaal uit de bestaande spoorwegbedding verwerkte tot asfalt voor de nieuwe fietssnelweg. Zo zijn talloze vrachtbewegingen voor aan- afvoer van materiaal gespaard gebleven. Er is een specifieke mal gemaakt voor ecogeleiding – om ervoor te zorgen dat kleine dieren niet in staat zijn op het asfalt te kruipen om te zonnebaden – die kan worden gebruikt voor toekomstige fietssnelwegprojecten.

Een evaluatie van het tracé tussen As en Genk loopt enerzijds via de traditionele kanalen (voorlopige oplevering) maar anderzijds is er een permanente evaluatie (directe opvolging van vragen, klachten, suggesties, …). Ook een directe evaluatie en bijsturing met raak-actoren zoals het Regionaal Landschap (interfererende wandelroutes, natuurbeheer, …), Sport Vlaanderen (interfererende MTB routes, menroutes, …).

In de inpassingsstudie werd bovendien een inventarisatie van de vleermuis geïntegreerd, en er zijn afspraken gemaakt om de vleermuizen te monitoren en te zien hoe zij reageren op de verlichting.

Er werden dus heel veel aspecten behandeld en meegenomen in de uitwerking van het eerste deel van het tracé, die los staan van mobiliteit. Deze transdisciplinaire aanpak bepaalt mee het succes van het project.

Investering

2022 – 2025

• Realisatie:  Realisatie: € 9.070.777 (incl btw).
  
• Studie en opmaak projectnota: € 399.753,00 (incl. btw)
  
• Uitvoeringsdossier: € 190.843 (incl.btw)
  
• Financiële partners:
  • Provincie Limburg
  • Stad Genk
  • Vlaamse overheid
• Indeling budget:
  • Fietssnelweg: € 4.970.777 (incl voorbereidende werken en nutsvoorzieningen)
  • Fietstunnel De Bevoo: € 1.900.000
  • Ecologische maatregelen: € 2.200.000

Initiatiefnemers

• Provincie Limburg
• Dienst Mobiliteit & Ruimtelijke planning

Contact

Stijn Van Dingenen

• Projectleider Kolenspoor, Provincie Limburg, dienst Mobiliteit
• 011 236271
• stijn.vandingenen@limburg.be

Locatie

• Kolenspoor As
• Kolenspoor Maaseik
• Kolenspoor Heusden-Zolder

Extra

• Alle presentaties van onze studiedag ‘Beleidsknoop of koppelkans? Samenwerken in het fietsbeleid’ zijn beschikbaar. Ook die van het Project Kolenspoor over hoe de aanleg van een fietssnelweg een hefboom wordt om ecologische verbindingen te herstellen.