Hoe ontwerp je publieke ruimte waarin mensen zich niet alleen efficiënt verplaatsen, maar zich ook veilig en verbonden voelen? Die vraag stond centraal tijdens de keynote van antropoloog Ruth Soenen op het Fietsforum van Fietsberaad Vlaanderen en DMOW.
Ruth Soenen van Simply Community onderzoekt al meer dan dertig jaar hoe mensen zich gedragen in publieke ruimtes. Niet via statistieken, maar via observatie van het dagelijkse leven: hoe mensen elkaar ontmoeten, ontwijken, helpen of net frustreren. Volgens haar kijken we in mobiliteit vaak te technisch naar ruimte. Terwijl publieke ruimte ook een sociale ruimte is, waar verschillen zichtbaar worden en waar interacties ontstaan tussen mensen met uiteenlopende achtergronden, leeftijden en gewoontes. Daarom pleit ze ervoor om bij mobiliteits- en ontwerpvraagstukken ook antropologen te betrekken.
Verhaal 1: de tram en het kleine ontmoeten (Video: van 6:00 -20:00)
Een belangrijk deel van de keynote draaide rond observaties op de tram. Op het eerste gezicht lijken reizigers elkaar vooral te negeren. Mensen kijken weg, zitten op hun smartphone of vermijden oogcontact. Volgens Ruth is dat geen teken van onverschilligheid, maar van wat sociologen “beleefde vermijding” noemen: mensen geven elkaar bewust ruimte en privacy in een drukke omgeving. Tegelijk ontstaan er voortdurend kleine vormen van contact. Een blik, een glimlach, een korte opmerking of een gedeelde frustratie kunnen de sfeer in een voertuig volledig veranderen.
Ruth vertelde onder meer over een overvolle tram waar spanningen tussen jongeren, reizigers en chauffeur opliepen. De sfeer werd grimmig, tot een oudere dame luid pratend opstapte en spontaan contact begon te maken met verschillende reizigers. Stap voor stap veranderde de sfeer in de hele tram. Dat noemt Ruth “het kleine ontmoeten”: kleine interacties die individueel misschien banaal lijken, maar samen een grote impact hebben op het sociale klimaat.
Verhaal 2: techniek en organisatie bepalen mee het gedrag (Video: van 20:00 – 31:30)
Ook techniek speelt volgens Ruth een grotere rol dan vaak wordt gedacht. Defecte ticketautomaten, onduidelijke regels of verwarrende circulatie zorgen niet alleen voor frustratie, maar kunnen ook sociale spanningen versterken. Een helder georganiseerd systeem (ook niet te veel) zorgt voor meer rust, voorspelbaarheid en een goed sociaal verloop in de publieke ruimte.
Verhaal 3: thuis in je wijk, welkom in je buurt (Video: van 31:30 – 34:00)
De groei van het fietsgebruik brengt volgens Ruth Soenen ook nieuwe spanningen met zich mee. Snelle fietsers, speedpedelecs, gezinnen met kinderen, recreatieve fietsers en functionele pendelaars gebruiken dezelfde infrastructuur vaak op een andere manier. Ze verwees onder meer de Schijnpoortweg met een tunneltje in Antwerpen waar snelle fietsers meer ruimte vroegen. De uiteindelijke oplossing maakte het traject moeilijker voor ouders met kinderen. Diversiteit brengt meer spanningen met zich mee. De vraag is volgens haar daarom niet alleen hoe we meer ruimte maken voor fietsers, maar ook: voor welke fietsers ontwerpen we?
Verhaal 4: het grote gebaar (Video: van 40:00 – 52:00)
In verschillende projecten werkt Ruth samen met architecten, stedenbouwkundigen en lokale besturen. Ze analyseert de plek: meet de temperatuur in het dorp en onderscheidt verschillende profielen van mensen.
In Bleijerheide, een wijk in het Nederlandse Kerkrade, werd een verloederde dorpsas aangepakt. Niet alleen door verkeer anders te organiseren, maar ook door verblijfskwaliteit toe te voegen. Meer groen, veiligere oversteekplaatsen, ruimte voor ontmoeting en lokale initiatieven moesten ervoor zorgen dat bewoners zich opnieuw veiliger voelden en verbonden voelden met hun omgeving. Ook kleine ingrepen hebben impact op hoe mensen publieke ruimte ervaren. Ruth verwees onder meer naar bankjes, waterpunten, fietspompen, schaduwplekken, los meubilair, verlichting. Dat “kleine comfort” helpt een diversiteit aan mensen langer verblijven, elkaar ontmoeten en zich welkom voelen. Volgens Ruth gaat een goede publieke ruimte niet alleen over circulatie, maar ook over herkenbaarheid, verblijf en sociale veiligheid.
Verhaal 5: Moscou – Vogelhoek (Video: van 40:00 – 52:00)
Conflicten tussen groepen in een wijk kunnen verminderen door een gedeelde plek of functie te creëren waar verschillende groepen elkaar ontmoeten. Het toevoegen van een “derde groep” of nieuwe bestemming (voor een gekende of ongekende plek) kan spanningen doorbreken en nieuwe verbindingen mogelijk maken.
Mobiliteit als sociale opgave
De keynote van Ruth Soenen is een oproep om mobiliteit breder te bekijken. De publieke ruimte is meer dan infrastructuur. Het is ook een plek van ontmoeting, conflict, vertraging en verbinding. Wie werkt aan mobiliteit, werkt daarom ook aan de kwaliteit van samenleven. Voor mobiliteitsambtenaren ligt daar een belangrijke uitdaging: infrastructuur ontwerpen die niet alleen beweging organiseert, maar ook ruimte laat voor mensen.
7 tips
- Kritische massa small talk én kritische massa klein comfort
- De kracht van vertragen, het belang van verblijven en het kleine ontmoeten
- Goed functioneel verloop = goed sociaal verloop
- Helder gebruik (beter minder dan te veel)
- Waar samen en waar apart?
- Bekenden of onbekenden? Injectie dorpsgevoel of injectie stadsgevoel? Toevoegen van derde partij.
- Stilstaan bij de socio-culturele betekenis van vervoersmiddelen
Meer weten?
- Label Vlaamse Bouwmeester: Ruimte voor diversiteit. Brochure met inzichten uit het onderzoekstrajecten voor lokale beleidsmakers die werk willen maken van inclusieve publieke ruimte.
- Bekijk hier de opname van de presentatie van Ruth Soenen op het Fietsforum.
